AI balonu ilə bağlı xəbərdarlıq Wall Street-də səslənir! Oak Tree Capital-in Mark Howard isə razı deyil: Bazar hələ ən təhlükəli məqamda deyil, investorlar risklərə hələ tam fərqində deyil.

Ağıllı Maliyyə APP xəbər verir ki, Ray Dalio, Michael Novogratz kimi milyarder səviyyəli hedge fond rəhbərləri və bir çox tanınmamış bazar müşahidəçilərinə qədər, getdikcə daha çox peşəkar investor süni intellektin (AI) ticarət qızğınlığının təsiri ilə Amerika fond bazarlarının böhran həddinə yaxın olduğuna inanır.

Hər dəfə Nasdaq 100 indeksi tarixi bir zirvəyə çatdıqda, xəbər reportajlarında “internet baloncuğu” ifadəsinin istifadəsi sürətlə artır. Ayın əvvəlində indeks yenidən rekord qırdıqda da eyni hal yaşandı. Bazarın üzərində olan müxtəlif narahatlıq halları keçən həftəki satış dalğasını izah edə bilər – Nasdaq 100 indeksi ötən həftədə ümumilikdə 5,5% azaldı.

İnternet baloncuğu ilə bağlı xəbərlərin sayı texnologiya səhmələri yüksəldikcə artır

Lakin əgər cari bazarda həqiqətən bir balon varsa, Wall Street investorları bu balonun nə olduğunu getdikcə daha çətin müəyyən edirlər. Ən sadəən Price/Earnings (P/E) göstəricisinə baxsaq: 25 il əvvəlki internet baloncuğu dövründə P/E sürətlə aşırı səviyyəyə qalxsa da, bu il bazarın şirkət gəlirlərinin patlayıcı artacağı gözləntisi fonda S&P 500 və Nasdaq 100 kimi indekslərin gözlənilən P/E-si əslində azalıb. Fakt odur ki, 2000-ci ildə bazarın zirvələnməsindən bir ay əvvəl, S&P 500-də ən böyük beş texnologiya səhməsinin orta gözlənilən P/E-si 65 idi, indi isə ən böyük beş texnologiya şirkətinin P/E-si təxminən 23-dür.

Bəs, hazırkı bazarı hansı xüsusiyyətlər belə çox insanda balonun formalaşdığı fikrini yaradır? Doğru qərar verdiklərini fərz etsək, balonu partlatacaq əsas faktor nədir? Peşəkarlar bazarın həddindən artıq isindiyinə dair müxtəlif əlamətləri göstərirlər: təşvişverici borc səviyyələri, davam etdirilməsi çətin olan gəlir artımı gözləntiləri və keçmiş baloncuq dövrlərinə bənzər bazar əhval-ruhiyyəsi və davranışı.

Oak Tree Capital Management-in həmsədrı Howard Marks belə deyir: “Əgər balonun əsas tipik bir xüsusiyyətini seçmək lazımdırsa, ehtimal ki bu olacaq – balon bir ictimai həvəsə, ümumi bir dalğaya çevrilir, bəziləri bu dalğadan çox pul əldə edir, iştirak etməyənlər isə özlərini axmaq hiss edir və fürsəti qaçırdıqlarına görə peşman olurlar.”

Marks internet baloncuğu dövründə bazarın zirvəsini dəqiq proqnozlaşdırmış və ötən il xəbərdarlıq etmişdi ki, artıq “balon müşahidəsi” rejimindədir. O bildirir ki, “balon” termini qeyri-müəyyəndir, amma adətən bazar qiymətləri investorların rasional qərarı ilə bağlı olmayan səviyyəyə yüksəlir, risk meyli və bazar əhval-ruhiyyəsi reallıqdan uzaqlaşır. O, telefon müsahibəsində deyir: “Balon rasional olmayan çiçəklənmə, ehtiyatsız irəliləmə deməkdir. ‘Həbərsiz olmaq’ da uyğun bir termindir.”

Hazırda diqqət etdiyi balon göstəricilərini analiz edərkən, Marks bazarın bu mərhələyə çatmadığını düşünür. İnvestorlar tipik texnologiya səhmələrinin daha da yüksəlməsi üçün qorxudan qaçmaq əhval-ruhiyyəsi göstərsələr də, bazar cari vəziyyəti keçmiş balonlarla çox müqayisə edir, bu isə investorların riskin fərqində olduğunu göstərir.

Diqqətsiz investor davranışı ilə bağlı siqnala gəlincə, indiki anda bir-birinə zidd əlamətlər mövcuddur. Klassik P/E səviyyəsi balon göstəricisini göstərmir, amma son onilliyin gəlirlərinə əsaslanan qiymətləndirmə göstəriciləri narahatlığa səbəb olur.

İnvestorların ehtiyatsız davranışı

Texniki baxımdan, treyderlər qeyd edirlər ki, cari bazar əvvəlki balonların partlamasından sonra baş verən səhm çökmələri ilə oxşarlıq təşkil edir. Onlar bir neçə göstəriciyə toxunurlar, məsələn: səhm və borc emissiyasının rekord həddə çatdığı, bazar impulsunun həddindən artıq səviyyəyə yüksəldiyi vaxtlar. Digər narahatlıq doğuran məlumatlar arasında: eyni sektorda ən yaxşı və ən pis performans göstərən səhm arasında böyük fərq və bazar artımının geniş səhm iştirakından məhrum olması var.

JonesTrading Institutional Services LLC-yə şef bazar strateqi Michael O’Rourke hesab edir ki, böyük texnologiya səhmələrinin P/E-si düşməsi məntiqlidir, çünki bu şirkətlər AI infrastrukturunu qurmaq üçün böyük borclar alırlar. O bildirir ki, korporasiyalar leveracı kəskin artırdıqda, qiymətləndirmə çoxluqları adətən sıxılır. Müvafiq investisiyaların çevrilişli maliyyələşmə xüsusiyyətinə malik olması bu narahatlığı daha da artırır.

O’Rourke müsahibəsində deyir: “Təchizatçı maliyyələşməsi yeni bir səviyyəyə çatıb, hətta çip istehsalçıları belə müştərilərə öz məhsullarını almaq üçün subsidiyə verməyə məcburdurlar, çünki yoxsa bu alışlar baş verməyəcək.”

Bəzi investorları narahat edən bir göstərici dövri tənzimlənmiş P/E (CAPE) – son 10 ildə inflyasiyaya görə düzələn gəlirlərə əsaslanan səhm qiyməti göstəricisidir. Göstərici adətən “Shiller P/E” adlandırılır və Yale University iqtisadçısı Robert Shiller-in adını daşıyır. 2000-ci ilin martında, bazar zirvələnəndə, Shiller “İrrational Exuberance” kitabını nəşr etdi. DataTrek Research-in həmtəsisçisi Nicholas Colas deyir ki, bu göstərici “ən populyar və ən qorxulu qiymətləndirmə diaqramıdır”. Hazırda göstərici bazarın qiymətləndirməsinin təxminən 41 qat olduğunu, 1999-da yaratdığı 44 qat tarix rekordundan bir qədər aşağı olduğunu göstərir.

CAPE göstəricisi yüksək səviyyəni keçir

Başqa bir narahatlıq sahəsi səhm bazarının zirvəsinin yüksək konsentrasiyasıdır. İndi, bazar dəyərinə görə, ABŞ-ın ən böyük üç şirkəti – Nvidia (NBDA.US), Apple (AAPL.US) və Microsoft (MSFT.US) – birlikdə S&P 500 indeksində təxminən 21% paya sahibdirlər. 1999-cu ilin oktyabrında bu paya sahib olmaq üçün təxminən 10 səhm lazım idi.

Bütün bu texniki xəbərdarlıq siqnallarına baxmayaraq, son 10 ildə Nasdaq 100 indeksi S&P 500-ə nisbətən ümumilikdə 250 faiz bəndi üstün performans göstərib və bu naliyyəti ignorasiya etmək çətindir. Hazırda investisiya bülletenləri hazırlayan veteran investor Jim Paulsen deyir: “Texnologiya səhmələri ilə bağlı narahatlığınız olsa belə, onları tərk edə bilməzsiniz. Texnologiya səhmələrini tərk etmək demək olar ki, axmaqca sayılır, çünki hər zaman daha yaxşı performans göstərirlər.”

Bazar ehtirası

Balon riskinə diqqət edən bir çox investor əhval-ruhiyyəni yoxlama siyahısında vacib məqam sayır. Lakin bu il, həm institusional, həm də fərdi investorlar arasında bazar emosiyası heç də ehtiraslı deyil. Yüksək inflyasiya, aralıq seçkilərin gətirdiyi qeyri-müəyyənlik və Orta Şərqdəki müharibə 2026-cı ilin müxtəlif mərhələlərində treyderləri müdafiə strategiyasına gətirib. Eyni zamanda Nasdaq 100 indeksi dəfələrlə geriyə çəkildi və tam bir 10% düzəliş yaşadı.

Buna baxmayaraq, AI inqilabının yaratdığı bazar imkanlarından investorların həyəcanlandığı və hətta coşduğu əlamətlər də var, bura bəzi şirkətlərin adlarını dəyişib səhm qiymətini artırması daxildir. AI qızğınlığının ən böyük benefisiarlarından olan bir rəhbər də bu ehtiraslı ab-havasını tənqid edib. Broadcom (AVGO.US) CEO-su Chen Fuyang bildirir ki, AI qızğınlığı bəzi “səhmlərinin nəyə yatırıldığını heç bilməyən” investorları cəlb edib, onların davranışı isə kazino oyunçularına bənzəyir.

Ən azı bəzi anekdotlara görə, tez-tez balon xəbərdarlığı siqnalı kimi göstərilən başqa bir hal: investorlar təsadüfi olaraq xidmət sektorunda işləyən şəxslə söhbət edərkən investisiyadan danışırlar. Geniş yayılan əfsanəyə görə Joseph Kennedy 1929-da, ayaqqabı təmizləyən işçi ona səhm məsləhət verəndə, bilmişdi ki, səhm satmaq vaxtıdır.

CFRA-nın baş investisiya strateqi Sam Stovall da son zamanlar belə bir vəziyyətlə rastlaşıb. O bildirir ki, Nyu Yorkda bir qəzet köşk işçisi ilə söhbətində, həmin şəxs ondan Intel (INTC.US) və Cisco (CSCO.US) ilə bağlı AI araşdırma raportlarını çap etməsini xahiş edib.

Risklərin fərqində olmamaq

Investorlar hansı xəbərdarlıq siqnalına diqqət göstərsələr də, hazırkı yüksələn bazarın beşinci ilinə keçdiyindən Wall Streetdə bazarda balonun olub-olmaması ilə bağlı müzakirələr daha da geniş yayılır.

Sənaye araşdırmaları göstərir ki, ikinci rüb hesabat dövründə korporativ rəhbərlər və analitiklər 15 müxtəlif investor telefon konfransında cari bazarla 2008 qlobal maliyyə böhranı və texnologiya balonunun oxşar tərəflərini müzakirə ediblər, bu müzakirədə Goldman Sachs (GS.US), Analog Devices (ADI.US) və Blackstone Group (BX.US) kimi şirkətlər iştirak edib.

Eyni vaxtda faiz dərəcələri kəskin yüksəlib və keçmişdə populyar olan bazar favoritləri üçün çətin bir səviyyəyə çatıb. CoreWeave (CRWV.US) səhm qiyməti yanvar-may arasında demək olar ki, ikiqat artmışdı, lakin ötən həftə kəskin enişlə ilin əvvəlindən bəri performansı mənfi oldu, şirkətin borc gəlirliliyi isə artmağa davam edir.

Reynolds Strategy LLC-nin baş bazar strateqi Brian Reynolds deyir: “Adətən bazar dövrünün sonunu gətirən kredit bazarındakı problemlər olur. İnsanlar margin call alır və tələbləri ödəyə bilmirsə, əsl çətinliklər başlayır.”

İnsanlar hansısa texnologiyanın dünyanı dəyişəcəyinə inanıb, fond bazarında həddindən artıq ehtiras yarandıqda, balon da partlayır. O’Rourke bildirir ki, investorlar “həddindən artıq özünə güvənir və nəticədə həddindən artıq yüksək qiymət ödəyirlər. Bu, balon düşüncəsinin əsil mahiyyətidir. Problem AI-in dünyanı dəyişə bilməsində deyil.”

Keçmişdə internetin yüksəlişi kimi hallara baxdıqda, bu texnologiyalar yekunda böyük uğur qazanıb və ciddi dəyişikliklər gətirib. Eyni zamanda fond bazarı IPO və yeni səhm emissiyaları ilə səhm təklifini artırıb. Lakin şirkətlər gəlir gözləntilərini qarşılamadıqda və faiz dərəcəsi yüksəldikdə, bir neçə səhmə cəmlənmiş artımlar tərsinə dönür.

Buna baxmayaraq, Marks hazırda bazarda tipik balon siqnalı – investorların risklərin “fərqində olmamaları” – görmür. Əslində, Wall Streetdə hamı bazarda balonun olub-olmaması ilə bağlı müzakirə edir. Marks bildirir: “Əgər kifayət qədər çox insan hansısa sahədə balonun olub-olmadığı ilə bağlı ehtiyatlı şübhə edirsə, o sahədə həqiqətən balon varsa belə, onun miqyası məhdud ola bilər.”