2008-ci ildəkindən daha ciddi olan "mükəmməl maliyyə fırtınası" yaranır? "Qiyamət doktoru" xəbərdarlıq edir: 8.3 trilyon dollar aşağı faizli ipoteka kreditlərində artıq 2 trilyon dollar zərər qeydə alınıb

Golden Ten Data xəbər verir ki, "Doomsday Doctor" ləqəbli tanınmış amerikalı iqtisadçı Peter Schiff hesab edir ki, illər əvvəl bağlanmış aşağı ipoteka faizləri, ən ağıllı maliyyə qərarlarından biri ola bilər, lakin bu, həm də "qarşıdan gələn maliyyə dağıntısının mükəmməl fırtınası"nın bir hissəsinə çevrilə bilər. Schiff 15 oktyabr tarixində X-də paylaşımında xəbərdarlıq edib: "Hazırda formalaşmaqda olan ipoteka böhranında, ipoteka institutlarının itkiləri qlobal maliyyə böhranı (GFC) dövründə qeydə alınanın xeyli üstündə olacaq."

O iddia edib: "Heç bir defolt baş verməsə belə, ipoteka institutları artıq qlobal maliyyə böhranı dövründəki itkilərindən dörd dəfə artıq zərər ediblər."

O, bu vəziyyəti ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin (Federal Reserve) uzun müddət aşağı faizləri saxlamağına və hökumət dəstəyi ilə verilən ipotekaların borcalanlara on illərlə ucuz maliyyə əldə etməyə imkan verməsinə bağlayır. "Bu toxumlar belə əkilib," – o yazıb.

Əgər sərvətinizin böyük hissəsi evinizə bağlıdırsa və ya investisiya portfelinizin sizi təqaüd dövründə dəstəkləyəcəyini gözləyirsinizsə, bu, ayıldıcı bir proqnozdur.

Lakin, növbəti dayandırma (foreclosure) böhranını təsəvvür etməyə başlamazdan əvvəl vacib bir fərq var: İpoteka investoru üçün bir kreditin dəyərdən düşməsi, avtomatik olaraq sizin evinizin dəyərinin azalması, aylıq ödənişinizin artması və ya kredit təşkilatınızın iflasa uğraması demək deyil. Həmçinin, kreditiniz və ya ona xidmət etmək hüququ başqa bir quruma keçərsə, yeni şirkət sizin müqavilə şərtlərinizi istədiyi kimi dəyişə bilməz.

Schiff niyə aşağı faizli ipoteka kreditlərində problem görür

Schiff yazır: "Hazırda təxminən 8.3 trilyon dollar həcmində sabit faizli ipoteka borcu mövcuddur, orta faiz dərəcəsi 4.6%, orta qalığı isə 25 ildir. Hazırkı faiz dərəcəsinin 7.5% olduğunu nəzərə alsaq, bu borclar üzrə bazar dəyəri itkisi təxminən 2 trilyon dollar təşkil edir. Faiz dərəcələri 8.5%-ə qalxarsa, itki 3 trilyon dollara çatacaq!"

Müqayisə üçün, Schiff 2007-2010-cu illər arasında defolt edən ipoteka kreditlərinin real itkisinin təxminən 450 milyard dollar olduğunu bildirir. Qeyd etmək lazımdır ki, bunlar Schiff-in təxminləridir və onun irəli sürdüyü 8.5% ssenarisi bu gün üçün real deyil. Freddie Mac-in 15 oktyabr tarixli son sorğusuna görə, 30 illik sabit faizli ipoteka kreditinin orta faizi 7.40%-dir ki, bu da keçən ilin 6.27%-i ilə müqayisədə yüksəlib.

Əsas qiymətləmə problemi ondadır ki, əgər yeni verilən ipoteka kreditlərinin faizi çox yüksəkdirsə, investorlar eyni şərtlərə, lakin daha aşağı kupona malik köhnə ipoteka kreditləri üçün tam qiymət ödəməyə maraqlı olmur. Bu halda, köhnə ipoteka kreditlərinin rəqabətədavamlı olması üçün endirimlə satılması lazımdır. Bu bazar dəyərinin itməsi Schiff-in adlandırdığı kağız üzərində (əməliyyat həyata keçirilməyən) itkidir. Evin sahibi isə hələ də borcunu vaxtında və tam şəkildə ödəyə bilər.

Kağız üzərində itki ipoteka defoltu demək deyil

Schiff fərqli iki növ zərəri müqayisə edir—birincisi, borcalanın defoltuna görə yaranan real pul itkisi, digəri isə vaxtında ödənilən bir kreditin satıldığı zaman dəyərdən düşməsi nəticəsində yaranan itki.

Bir ipoteka kreditinin sahibi borcunu qaytarmağa davam etsə də, bu kredit yenidən satıldıqda dəyərini itirə bilər. Bu, həmin ipoteka kreditini tutan tərəf üçün zərərdir, lakin bu, borcalanın defoltu ilə eyni şey deyil.

Kreditin sahibi olduqca vacibdir. İpoteka kreditləri tez-tez satılır və qiymətli kağızlara çevrilir, qiymətli kağız investorları isə borcalan hovuzundan ödənişləri toplayırlar. Yəni sizə ipoteka kreditini verən qurum, bəzən artıq həmin riskin daşıyıcısı olmaya bilər.