Keyns düşüncəsinin yenidən qurulması Nobel mükafatı ilə tanındı! Amerika iqtisadçıları Hall və Woodford istehlak qərarları ilə Mərkəzi Bank siyasətinin təməl məntiqini açıqladı

Ağıllı Maliyyə APP xəbər verir ki, İsveç Kral Akademiyası 12 oktyabr tarixində Amerika iqtisadçıları Robert Hall və Michael Woodford-u 2026-cı il Nobel İqtisadiyyat Mükafatı ilə təltif edəcəyini açıqladı. Bu mükafat, onların makroiqtisadi sabitlik siyasətinin mikroiqtisadi əsaslarının tədqiqi sahəsindəki diqqətəlayiq töhfələrini qeyd etmək məqsədilə verilir.

Amerikada daimi yaşayan bu iki alim 1970-ci illərdəki neft böhranından sonra John Maynard Keynes-in iqtisad fikirlərini yenidən izah etmiş və inkişaf etdirmişdir. Hall 1978-ci ildə dərc etdiyi məqaləsi sayəsində mükafatlandırılıb. Həmin məqalədə istehlakçıların istehlak səviyyəsini sabit tutmağa meylli olmasının səbəbləri araşdırılıb. Sonradan Woodford "Yeni Keynesçi Model" adlanan model üzərində araşdırmalarını davam etdirib. Bu model bu gün də dünya üzrə siyasətçilərin qərarlarında dərin təsirlər buraxır.

Hall və Woodford-un tədqiqatlarının gətirdiyi əsas dəyişiklik, makroiqtisadi siyasətləri mikro davranışlardan analiz etməyə imkan verən metodun qurulmasında yatır: ailələrin necə istehlak etdiyi, şirkətlərin necə qiymət təyin etdiyi və insanların gələcək haqqında gözləntilərinin formalaşması başa düşülərək, faiz dərəcələrinin və fiskal siyasətin bütün iqtisadiyyata necə təsir edəcəyi müəyyən olunur. Bu gün mərkəzi banklar təbii faiz dərəcəsi, istehsal boşluğu, inflyasiya gözləntiləri və gələcək faiz dərəcəsi yollarını müzakirə etdikdə, arxada bu iki laureatın yaratdığı nəzəri bazaya dayanır.

Nobel İqtisadiyyat Mükafatı seçici komitəsinin sədri John Hassler bəyanatında bildirib: "Mükafat alanların tədqiqatları hazırda dünyanın mərkəzi bankları və hökumətləri tərəfindən istifadə olunan modellərə sabit nəzəri əsas təmin edir. Bu nəzəriyyələr sayəsində enerji böhranı və ya ailə istehlak səviyyəsinin qəfil dəyişməsi kimi iqtisadi şoklarla daha yaxşı mübarizə aparmaq mümkündür."

Woodford-a soruşublar ki, onun təqdim etdiyi yeni çərçivənin həqiqətən sınaqdan keçdiyini göstərən bir iqtisadi hadisə və ya şok varmı? O, 2008-qlobal maliyyə böhranını misal göstərərək, həmin dövrdə mərkəzi banklar tələbin aşağı səviyyədə olduğu bir vəziyyətlə üzləşmişdi və yalnız borclanma xərclərini azaltmaq kifayət etmirdi; buna görə də banklar öz siyasət alətlərini uyğunlaşdırdılar.

O deyib: "Proqnozlaşdırıcı siyasət göstərişləri mühüm rol oynadı. Yəni, mərkəzi banklar gələcəkdə faiz dərəcələrinin necə dəyişə biləcəyini daha açıq şəkildə bəyan etdi, sadəcə dərhal faizləri aşağı salmaqla kifayətlənmədilər. Bu həmin dövrün siyasət tədbirlərinin vacib hissəsi idi. Bu, iqtisadi sabitliyin yaxşılaşdırılmasına kömək etdi. Bütün problemləri möcüzəvi şəkildə həll etmədi, amma məncə, bu, əsas töhfədir."

Hall tədqiqat yanaşmasını dəyişdi: Ailə istehlakı öncədən proqnozlaşdırıla bilməz

Makroiqtisadi tədqiqatlarda ailə istehlakı həmişə ən vacib dəyişənlərdən biri olub. Ənənəvi nəzəriyyə iddia edir ki, ailə gəliri artdıqca, istehlak da artır. Lakin iqtisadçılar aşkar ediblər ki, real həyatda ailə istehlak davranışları daha mürəkkəbdir. Məsələn, bir ailənin bu il gəliri artmasa belə, əgər gələcək illərdə gəlirin xeyli yüksələcəyini gözləsə, öncədən istehlakı artıra bilər. Əksinə, cari gəlir yüksək olsa da, gələcəkdə işini itirəcəyindən qorxarsa, ailə daha çox qənaət edə bilər. Bu o deməkdir ki, istehlaka yalnız cari gəlir yox, insanların gələcəyə baxışı da təsir edir.

Problem ondadır ki, gələcək gəlir gözləntilərini birbaşa müşahidə etmək və ölçmək çətindir. Uzun müddət iqtisadçılar ailə gözləntilərini əks etdirən göstəricilər taparaq istehlak dəyişikliyini proqnozlaşdırmağa çalışıblar, lakin qənaətbəxş nəticə əldə edə bilməyiblər.

1978-ci ildə Hall fərqli bir tədqiqat yanaşmasını təqdim etdi. O düşünürdü ki, əgər ailələr həqiqətən gələcək gəlir gözləntiləri əsasında istehlakı planlaşdırırsa, demək, cari istehlak səviyyəsi artıq ailənin sahib olduğu məlumatı əks etdirir. Yalnız yeni informasiya ortaya çıxıb, ailənin gələcək haqqında fikrini dəyişəndə istehlak planları yenilənməlidir. Əsl yeni informasiya isə öncədən proqnozlaşdırıla bilməz.

Beləliklə Hall, bir o qədər də intuitiv olmayan nəticəyə gəldi: nəzəriyyə doğrudursa, ailə istehlakındakı dəyişikliyi sistematik olaraq öncədən proqnozlaşdırmaq mümkün olmamalıdır. Bu, araşdırmaların istiqamətini dəyişdi. İqtisadçılar artıq istehlak dəyişikliyini dəqiq proqnozlaşdıran göstəriciləri axtarmır, mövcud dəyişənləri yoxlayıb, gələcək istehlak dəyişikliyini sistematik proqnozlaşdırıb-proqnozlaşdıra bilməyəcəyini araşdırırlar. Hall-ın tədqiqatı bu nəzəriyyəni mühüm praktik dəstəyini təmin etdi, sonrakı istehlak araşdırmaları üçün baza yaratdı.

1982-ci ildə o, iqtisadçı Frederick Mishkin ilə birgə ailə mikro məlumatlarını istifadə edib araşdırma apardı və nümunədəki ailələrin təxminən 80%-nin davranışlarının nəzəriyyəyə uyğun olduğunu aşkar etdi; qalan ailələr isə cari gəlirdən istifadə edib gündəlik xərclərini təmin edirdilər. Bu kəşflər iqtisadçıların başa düşməsinə kömək etdi ki, eyni fiskal və monetar siyasət müxtəlif ailələrə fərqli təsir göstərə bilər.

Woodford yeni model qurdu: Mərkəzi bankların gözləmə siyasəti niyə bu qədər vacibdir?

Hall iqtisadçılara ailələrin istehlak qərarlarını başa düşməkdə kömək etdiyi kimi, Woodford ailə gözləntiləri, şirkətlərin qiymət təyin etməsi və mərkəzi bankların faiz dərəcəsi siyasətini birləşdirib vahid makroiqtisadi çərçivə yaratdı.

2003-cü ildə Woodford yeni Keynesçi nəzəriyyəni sistematik şəkildə izah edən əsərini dərc etdi və mikroiqtisadi baza üzərində qurulmuş makro model sonrakı araşdırmalar üçün əsas oldu. Bu modelin əsası makroiqtisadiyyatı çoxlu ailə və şirkətlərin qarşılıqlı təsiri kimi görməkdir. Ailələr gəlir gözləntisi və faiz dərəcəsi əsasında istehlak və qənaət qərarı verir, şirkətlər istehsal xərcləri, bazar tələbi və gələcək qiymət gözləntisinə əsasən məhsul qiyməti müəyyən edir, mərkəzi bank isə faiz dərəcəsi siyasəti ilə bu davranışlara təsir edir.

Əsas anlayışlardan biri təbii faiz dərəcəsidir, yəni iqtisadi aktivliyi nə stimullaşdıran, nə də məhdudlaşdıran faiz səviyyəsi. Siyasət faiz dərəcəsi təbii faizdən aşağı olduqda, borclanma və istehlak stimullaşır; siyasət faiz dərəcəsi təbii faizdən yuxarı olduqda isə istehlak və investisiya tələbi azala bilər.

Woodford-un araşdırması göstərir ki, mərkəzi bankın iqtisadiyyata təsiri yalnız cari faiz dərəcəsi ilə məhdudlaşmır. İnsanlar gələcəkdə faiz dərəcələrinin necə dəyişəcəyinə inanırlarsa, bu, bu gün verilən iqtisadi qərarlara təsir edə bilər.

Məsələn, şirkətlər gələcəkdə istehsal xərcləri və digər məhsul qiymətlərinin artacağını güman edirlərsə, indiki xərclər hələ artmasa belə, qiymətləri öncədən düzəldə bilərlər. Ailələr gələcəkdə faizlərin düşəcəyini gözləyirlərsə, qənaət və istehlak qərarları da öncədən dəyişə bilər. Beləliklə, mərkəzi bankın bazara siyasət məqsədi və gələcək addımlarını aydın və etibarlı şəkildə izah etməsi iqtisadi gözləntilərin sabitləşməsi üçün vacibdir. Bu, müasir mərkəzi bankların siyasət bəyanatları, faiz göstərişləri və inflyasiya gözləntilərinə xüsusi diqqət göstərməsinin nəzəri əsasını yaradır.

Woodford modelinin başqa bir vacib töhfəsi, iqtisadçılara iqtisadiyyatda tələbin dəyişməsi və təchizat şoklarının fərqli təsirlərini ayırma imkanı verməsidir. Məsələn, neft qiymətləri qəfil yüksəldikdə, şirkətlərin istehsal xərcləri artır, iqtisadiyyatda məhsul və xidmət təklifi azalır. İstehlakçılar xərclərini artırmasalar belə, yeni istehsal imkanından az olan tələbat, inflyasiyanı artıra bilər. Bu vəziyyətdə istehlakı sadəcə stimullaşdırmaq tədarük və tələb arasındakı disbalansı daha da artıra, faiz dərəcəsini yüksəltmək və tələbi bir qədər məhdudlaşdırmaq isə inflyasiyanın idarə edilməsinə kömək edə bilər.

Woodford istehsal boşluğu kimi anlayışlarla real iqtisadiyyatda istehsal səviyyəsini təbii səviyyə ilə qarşılaşdırmağa imkan verib, iqtisadi tələbin həddindən artıq olub-olmamasını müəyyən etmək üçün analitik vasitələr təmin edib. Bu çərçivə siyasətçilərə enerji qiymətlərinin artması, təchizat zəncirinin pozulması və digər xarici şokların təsirini sistemli şəkildə araşdırmağa imkan verir.