Bản nhắc lại - Phân tích - Thị trường toàn cầu vốn đã mong manh. Việc đặt cược quy mô lớn vào trí tuệ nhân tạo có thể dẫn đến sự sụp đổ của thị trường

Gửi lại cho khách hàng, nội dung không thay đổi

Dhara Ranasinghe/Amanda Cooper

Reuters London, ngày 3 tháng 11 - Giữa bối cảnh chiến tranh, nợ công tăng vọt và căng thẳng thương mại, thị trường tài chính vật lộn trong khó khăn, dấu hiệu khủng hoảng hiện diện khắp toàn cầu—from làn sóng bán tháo trái phiếu ở Nhật Bản và Pháp đến sự sụt giá mạnh của tiền tệ thị trường mới nổi. Giờ đây, ngay cả giao dịch AI—từng giúp nhà đầu tư lạc quan—cũng bắt đầu xuất hiện rạn nứt.

Cho đến nay, nhờ chính sách nới lỏng kiểm soát với doanh nghiệp từ Washington, đầu tư hàng nghìn tỷ đô la vào lĩnh vực AI đã đẩy thị trường chứng khoán lên mức cao kỷ lục và nâng kỳ vọng rằng kinh tế toàn cầu sẽ tăng trưởng lành mạnh 3% trong năm nay.

Nhưng nhà đầu tư ngày càng lo ngại về khả năng chống chịu của thị trường. Các chính sách thương mại thất thường của Tổng thống Mỹ Donald Trump cùng cú sốc năng lượng do chiến tranh ở Iran đã khiến lạm phát toàn cầu quay trở lại, buộc ngân hàng trung ương các nước phải chịu áp lực tăng lãi suất. Kèm theo đó là vốn đầu tư dồn dập vào AI và nợ công cao, đẩy chi phí vay lên mức cao chưa từng thấy trong nhiều thập kỷ.

Với bối cảnh bầu cử giữa kỳ tại Mỹ, địa chính trị bất ổn và chính sách ngân hàng trung ương tạo thêm nhiều bất định cho giai đoạn cuối năm, một số nhà đầu tư và chuyên gia kinh tế nhận định rủi ro đối với kinh tế toàn cầu ngày càng gia tăng.

“Lãi suất tăng dường như luôn phát hiện và lột trần những mắt xích yếu nhất,” cựu kinh tế trưởng Goldman Sachs kiêm cựu Bộ trưởng Tài chính Anh Jim O'Neill chia sẻ, “Những quốc gia và doanh nghiệp quá lộ diện, rủi ro quá lớn sẽ chịu hậu quả nặng nề nhất.”

Ông cho rằng nếu lạm phát không hạ nhiệt, rủi ro từ khoản đầu tư vào AI dựa phần lớn vào vốn vay sẽ càng nghiêm trọng. FED đã liên tiếp hơn năm năm không đạt được mục tiêu lạm phát; tỷ lệ lạm phát 3,8% của Eurozone cũng vượt xa mục tiêu 2%.

“Ở một khía cạnh nào đó, tôi khá ngạc nhiên vì giao dịch AI chưa bộc lộ nhiều biến động,” O'Neill nói.

https://www.reuters.com/graphics/GLOBAL-BONDS/egpbgoonnvq/chart.png

“Dấu hiệu sụp đổ”

Tháng 10, cảm giác hoảng loạn bất ngờ bùng lên trên thị trường, nhà đầu tư bán tháo cổ phiếu AI và chuyển sang trái phiếu phòng thủ.

Tháng trước, chỉ số Nasdaq 100 tập trung cổ phiếu công nghệ (link) đã bốc hơi hơn 2 nghìn tỷ đô la giá trị khi báo cáo tài chính của các tập đoàn công nghệ lớn làm dấy lên nghi ngờ về tốc độ sinh lợi của các khoản đầu tư. Chi phí hoán đổi rủi ro tín dụng (CDS) của một số trái phiếu công nghệ tăng vọt, nhiều dự án trung tâm dữ liệu khó huy động vốn, cổ phiếu công nghệ từ Hàn Quốc, Trung Quốc đến Mỹ đều lao dốc.

Nhà đầu tư đổ xô vào trái phiếu. Lợi suất và giá trái phiếu diễn biến ngược chiều, và lợi suất đã giảm từ mức cao nhất nhiều thập niên. Trái phiếu chuẩn kỳ hạn 10 năm US10YT=RR—la bàn cho chi phí vay toàn cầu—đã giảm gần 20 điểm cơ bản vào ngày 22 tháng 10, mức giảm trong ngày lớn nhất kể từ đầu năm 2023.

Lợi suất trái phiếu 10 năm vẫn dao động quanh 5%, một số nhà đầu tư cho rằng ngưỡng này có thể đe dọa sự ổn định rộng rãi của thị trường tài chính.

Ở các khu vực AI chưa là động lực chính, áp lực đã hiện rõ.

Tại Pháp, lợi suất trái phiếu đã lên mức cao nhất kể từ khủng hoảng nợ Eurozone 2012, khiến chính phủ gần như không còn dư địa đáp ứng yêu cầu của người biểu tình (link)—những cuộc biểu tình gây ra bất ổn xã hội nghiêm trọng nhất trong nhiều năm.

Tại Nhật Bản, nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu năng lượng, lợi suất trái phiếu vừa đạt đỉnh cao nhất 30 năm. Chánh phủ chịu áp lực đẩy nhanh tốc độ tăng lãi, điều này không chỉ làm yếu đi mục tiêu thúc đẩy chi tiêu của Tokyo mà còn có thể đảo lộn dòng vốn toàn cầu (link).

“Có những dấu hiệu cho thấy tình hình vượt khỏi kiểm soát,” Mike Riddell, Giám đốc quản lý danh mục đầu tư Fidelity International—quản lý hơn 1 nghìn tỷ đô la tài sản—nhận định. Ông chỉ ra những khó khăn ở Pháp và Australia, nơi thị trường bất động sản đang trải qua giai đoạn khủng hoảng nặng nhất trong nhiều thập kỷ (link).

Riddell bổ sung rằng ngay cả trái phiếu Đức DE10YT=RR—được xem là nơi trú ẩn an toàn—cũng trở nên hấp dẫn hơn.

Kinh tế gia Mỹ Paul Krugman cho rằng, lạm phát cao kéo dài, lãi suất lớn, lợi suất trái phiếu chính phủ leo thang và làn sóng AI rạn nứt chính là mối lo lớn đối với kinh tế Mỹ.

Krugman viết trên chuyên mục Substack ngày 25 tháng 10: “Có những dấu hiệu đáng lo hiện diện trong nền kinh tế hiện nay, những dấu hiệu này có thể là dự báo cho một cuộc khủng hoảng đang tới gần.”

Người phát ngôn Nhà Trắng Matthew Middleton khẳng định chính quyền Trump cam kết giữ vững vị trí dẫn đầu của Mỹ trong lĩnh vực AI, thúc đẩy tăng thu nhập và nâng cao năng suất cho toàn nền kinh tế.

Thực tế, nhà đầu tư vẫn còn nhiều lý do để lạc quan. Hai năm qua, mọi cảnh báo suy thoái đều không chính xác. Dữ liệu kinh tế châu Âu vượt kỳ vọng, thị trường lao động giữ ổn định.

Lợi nhuận doanh nghiệp cũng thể hiện mạnh mẽ. Theo số liệu LSEG của London, tại Mỹ, tính đến nay, 84% thành viên S&P 500 báo cáo lợi nhuận quý III vượt dự báo thị trường.

https://www.reuters.com/graphics/GLOBAL-MARKETS/THEMES/akvellolzpr/chart.png

Chi tiêu cho AI từng giúp thị trường “bảo vệ”—cho đến hiện tại

Tuy nhiên, sức chống chịu này phần lớn nhờ chi tiêu vào AI. Ngân hàng Danske ước tính, các “tập đoàn công nghệ siêu quy mô”—sáu doanh nghiệp lớn của Mỹ—sẽ đầu tư 1,2 nghìn tỷ đô la vào AI năm sau, thậm chí bằng tổng đầu tư doanh nghiệp châu Âu. Con số này chưa tính khoản 900 tỷ đô la dự kiến sẽ rót vào AI năm nay từ các hãng này.

Cổ phiếu công nghệ và AI chiếm hơn 40% S&P 500 (.SPX), đã thúc đẩy chỉ số này tăng 70% trong 5 năm qua. Tuy nhà đầu tư bắt đầu rút khỏi mảng AI, S&P 500 vốn tập trung cổ phiếu vốn hóa lớn đã giảm 3% so với đỉnh tháng 10, nhưng chỉ số Russell 2000 (.RUT)—đại diện cho cổ phiếu vốn hóa nhỏ, nhạy cảm với lãi suất—đã giảm gần 8% so với đỉnh tháng 8.

“Tôi đặc biệt chú ý phạm vi dẫn dắt thị trường rất hẹp,” Albert Edwards, chiến lược gia toàn cầu của Societe Generale nổi tiếng vì dự đoán đúng khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997, bình luận.

“Tôi thích sửa lại câu nói của Winston Churchill: ‘Thị trường chứng khoán chưa bao giờ phụ thuộc vào số ít người nhiều đến thế,’” Edwards—người tự nhận “siêu bi quan”—chia sẻ.

Một số chuyên gia cho rằng, nếu không có chi tiêu cho AI, kinh tế Mỹ có lẽ đã rơi vào suy thoái do giá năng lượng tăng vọt vì chiến tranh Iran, kéo kinh tế các nước khác lao dốc theo.

Với Sheila Bair—từng là Chủ tịch FDIC thời khủng hoảng 2008—một loạt tín hiệu cảnh báo tương tự lại xuất hiện, bao gồm sự bùng nổ cho vay ở một số phân khúc tài chính—và khi lãi suất tăng, mô hình kinh doanh của những lĩnh vực này bị đe dọa.

“Đòn bẩy tài chính tích tụ, các doanh nghiệp AI ngày càng phụ thuộc vào nợ để tài trợ cho tham vọng,” Bair nhận định, đồng thời cho biết bà nhìn thấy sự mong manh đáng kể.

“Tôi còn lo rằng nếu xảy ra khủng hoảng lần nữa, công cụ tài khóa của chúng ta sẽ quá yếu để đối phó.”

https://www.reuters.com/graphics/GLOBAL-DEBT/xmpjwleowvr/chart.png

Rủi ro cú sốc toàn cầu ngày càng lớn

Chiến tranh Iran kéo dài đã làm gián đoạn nguồn cung dầu, đẩy giá lên cao và làm trầm trọng thêm sự mong manh của kinh tế hiện nay. Giá dầu hiện ở mức 105 đô la một thùng, tăng gần 75% kể từ đầu năm. Trump đã ám chỉ Mỹ và Israel có thể khởi động lại tấn công Iran sau bầu cử giữa kỳ (link).

Từ Indonesia tới Philippines, giá dầu tăng khiến nhiều đồng tiền thị trường mới nổi rơi xuống đáy lịch sử, buộc ngân hàng trung ương các nước này phải tăng lãi suất.

Ngân hàng Trung ương Anh cảnh báo trong Báo cáo ổn định tài chính tháng 7 rằng môi trường toàn cầu khó dự đoán khiến khả năng xảy ra các cú sốc lớn trên diện rộng tăng lên, “những cú sốc này có thể tương tác lẫn nhau, làm tăng tác động tổng hợp.”

Nếu điều này thành sự thật, các chính phủ mang gánh nặng nợ sẽ gần như không có lực để đối phó hậu quả kinh tế-xã hội của bất cứ đợt suy thoái nào. Theo số liệu của Hiệp hội Tài chính Quốc tế, tổng nợ toàn cầu đã vượt mức 350 nghìn tỷ đô la, lập kỷ lục mới—gấp gần ba lần quy mô kinh tế toàn cầu.

Tina Fordham—nhà sáng lập Fordham Global Foresight kiêm chiến lược gia địa chính trị—nhận định rạn nứt giữa các liên minh truyền thống có thể khiến các nền kinh tế lớn khó đạt được sự đồng thuận về cứu trợ và kích thích kinh tế như năm 2008. Bà cảnh báo nếu phối hợp kém, một sự kiện có quy mô tương đương 2008 giờ đây có thể kích hoạt suy thoái toàn cầu.

Nếu chi tiêu cho AI chững lại, làn sóng tác động sẽ lan ra toàn thế giới. Nhà đầu tư nước ngoài có mức tiếp xúc lớn với thị trường chứng khoán Mỹ; theo số liệu Bộ Tài chính Mỹ về thị trường vốn quốc tế, tháng 8 số tiền mua ròng chứng khoán Mỹ từ nước ngoài đã lên tới gần 280 tỷ đô la—kỷ lục trong một tháng.

Fordham dẫn lại nhận định của tỷ phú đầu tư Warren Buffett về rủi ro thị trường: chỉ khi thủy triều rút, người ta mới biết ai bơi mà không mặc quần áo.

“Làn sóng đó chính là AI,” bà nói.

(Để thuận lợi cho người không phải tiếng Anh bản địa, Reuters cung cấp bản dịch tự động nhiều ngôn ngữ. Do bản dịch tự động có thể sai hoặc không đầy đủ ngữ cảnh, Reuters không bảo đảm tính chính xác và chỉ nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho độc giả. Reuters không chịu trách nhiệm với bất kỳ thiệt hại hoặc mất mát nào do sử dụng chức năng dịch tự động.)