Qlobal iqtisadiyyatın "fırtına mərkəzi": inkişaf etmiş ölkələrin "borc böhranı"

İnkişaf etmiş ölkələr qlobal maliyyə sisteminin sabit lövbəri olmaqdan yeni risk mənbəyinə çevrilir. Enerji qiymətlərinin sürətlə yüksəlməsi və faiz dərəcələrinin ardıcıl artması fonunda ABŞ, Avropa və Yaponiyanın borc dayanıqlılığı problemi getdikcə ön plana çıxır. Bir vaxtlar qlobal maliyyə bazarlarının təhlükəsiz dayağı sayılan inkişaf etmiş iqtisadiyyatların öz maliyyə vəziyyəti indi investorların görməməzlikdən gələ bilmədiyi narahatlığa çevrilir.

Beynəlxalq Valyuta Fondu (IMF) prezidenti Kristalina Georgieva bu yaxınlarda xəbərdarlıq edib, inkişaf etmiş iqtisadiyyatların borc məsələsində ən ciddi pozuntulara yol verənlərə çevrildiyini bildirib. Hökumətin borc ödənişləri üçün faiz xərcləri artdıqca, maliyyə manevr sahəsi daralır və vətəndaşlara həyat xərcləri dəstəyi vermək imkanı məhdudlaşır.

“İnsanların daha narazı olmasına hazır olmalıyıq,” o bildirib, “bəlkə də küçələrə çıxacaqlar.” Bu açıqlama IMF və Dünya Bankının illik toplantısından əvvəl səslənib. Toplantının keçirildiyi Tayland, təxminən otuz il əvvəl Asiya maliyyə böhranının başlanğıcı idi.

BofA Securities əlavə vurğulayıb ki, ABŞ və Fransa yüksək borc, artan maliyyə xərcləri və fiskal islahatların tıxandığı çoxlu təzyiqlə üzləşir. Hər iki ölkə aşağı faiz dərəcələri dövründə yüksək borc toplayıb, lakin maliyyələşmə şərtləri sərtləşdikdən sonra xərcləri azaltmaqda çətinlik çəkirlər. ABŞ-da əsas təzyiq vergi gəlirlərinin azalmmasından qaynaqlanır, Fransada isə struktur səviyyəsində gəlir itkisi daha dərin yaşanır; Böyük Britaniya və Yaponiya da bu prosesdən kənarda qala bilmir.

Bu fiskal təzyiqlərin təsiri yalnız hökumətlərlə məhdudlaşmır. Əgər ABŞ dövlət borcu kimi təməl aktivlərin gəlirliliyi ardıcıl artarsa, şirkətlərin, istehlakçıların və hökumətlərin maliyyə xərcləri də artacaq. Yüksək neft qiymətləri inflyasiyanı artırmağa davam edərsə və FED və ya Yaponiya Mərkəzi Bankı daha sərt pul siyasətini saxlamağa məcbur olarsa, yeni bazarlar da əlavə təzyiqlərlə üzləşəcək, faiz artımı və kapital axını arasında çətin seçim etməli olacaq.

Borc və faiz dərəcələrinin "zərərli dövrü"

İnkişaf etmiş ölkələrin borc böhranının kökündə aşağı faiz dərəcələri dövründən qalan böyük borc ehtiyatı ilə hazırkı yüksək faiz mühiti arasında struktur uyğunsuzluğu dayanır.

Beynəlxalq Maliyyə İnstitutu (IIF) məlumatına görə, hətta son borc satışları dalğası başlamadan əvvəl belə, varlı ölkələrin hökumətləri ildə artıq 3.3 trilyon dollar faiz ödəyirdi; bu məbləğ qlobal müdafiə xərcləri və ya süni intellekt yatırımlarından daha çoxdur. G7 ölkələrinin 10 illik dövlət istiqrazlarının orta gəlirliliyi keçən ay 4.3%-ə çatıb - bu, 2008-dən bəri ilk dəfədir.

HSBC Bankının Asiya baş iqtisadçısı Frederic Neumann bu durumun “təhlükəli dövr” olduğunu təsvir edir — “borc xidmət xərcləri artır, bu isə investorların faiz dərəcələrini daha da yüksəltməsinə səbəb olur”. Bloomberg xəbər verir ki, inkişaf etmiş bazarlar və inkişaf etməkdə olan bazarlar arasında suveren borc spreddinin fərqi daralır, varlı ölkələrin kredit üstünlüyü azalmaqdadır.

BofA Securities-in qlobal iqtisadçıları Claudio Irigoyen və Antonio Gabriel bu tendensiyanı ən son “Qlobal İqtisadi Həftə” hesabatında “zamana uyğun olmayan fiskal siyasət” problemi olaraq qiymətləndirirlər. Hesabatda qeyd edilir ki, son 20 ildə Fransada borcun ÜDM-ə nisbəti 50, ABŞ-da isə 60 faiz bəndi yüksəlib — əsas hissəsi ultra aşağı faiz dövründə baş verib. Problemin mərkəzində yalnız böyük borclanma deyil, həm də ucuz maliyyələşmə şərtləri aradan qalxdıqdan sonra siyasi strukturun lazım olan fiskal konsolidasiyanı təmin edə bilməməsi dayanır.

ABŞ və Fransa: Eyni problemin fərqli səbəbləri

BofA Securities hesabatı ABŞ və Fransanın fiskal dinamikasını detallı müqayisə edir: hər iki ölkədə oxşar çətinliklər olmasına baxmayaraq, onları fərqli amillər idarə edir.

Hər iki ölkədə borcun ÜDM-ə nisbəti təxminən 120% civarında — Fransada bir qədər aşağı, ABŞ-da bir qədər yüksəkdir. Hər iki ölkənin əsas defisiti ÜDM-in 2,5%-dən az bir qədər yüksəkdir, lakin ABŞ-ın faiz yükü daha böyükdür: ümumi defisit ÜDM-in 6%-i, Fransada isə təxminən 5%-dir.

Gəlir tərəfində, hər iki ölkə 2021-2022-ci illərdə vergi bumu yaşadı, sonra 2022-ci ildən sonra müəyyən eniş baş verdi. BofA Securities hesab edir ki, siyasətçilər bu müvəqqəti gəlir artışını qalıcı inkişaf kimi qəbul edib, struktur olaraq yüksək xərcləri saxladılar. Gəlirlər azaldıqda, yüksək xərclər daha çox borclanma ilə təmin edilir.

Fərq ondadır ki: ABŞ-da gəlirin azalması əsasən dövri xarakter daşıyır, 2022-ci il kapital gəlir vergisinin normallaşması və şəxsi gəlir vergisinin müvəqqəti təsiri ilə bağlıdır; Fransada isə gəlir azalması daha çox struktur xarakterlidir, bir hissəsi əvvəlki vergi islahatlarından və vergi elastikliyinin enməsindən, eləcə də şirkət və əmək vergisi gelirinin davamlı azalmasından qaynaqlanır. BofA Securities vurğulayır ki, Fransada bir hissə gəlirin azalması qalıcı ola bilər, siyasi parçalanma və 2027 seçkisinə az vaxt qalması isə fiskal islahatı daha da çətinləşdirir.

Böyük Britaniya: Ehtiyatlı büdcə ilə uzunmüddətli çətinliklər gizlənmir

Böyük Britaniya da fiskal təzyiqlə və siyasi məhdudiyyətlə üz-üzədir. BofA Securities proqnozlaşdırır ki, Britaniya hökuməti oktyabrın 28-də nisbətən ehtiyatlı payız büdcəsini təqdim edəcək, bunun əsas məqsədi fiskal sabitliyi qorumaq olacaq, genişmiqyaslı stimul tədbirləri gözlənilmir.

BofA Securities-in hesablamalarına görə, Britaniya fiskal sabitlik qaydaları çərçivəsində büdcə manevr sahəsi mart ayında 23,6 milyard funt sterlinqdən təxminən 14 milyard funt sterlinq daralaraq 10 milyard funt sterlinqə enib, səbəb borc gəlirliliyinin artması, inflyasiya və iqtisadi artımın ləngiməsidir. Büdcə manevr sahəsini 17 milyard funt sterlinqə qismən bərpa etmək üçün hökumət təxminən 8 milyard funt sterlinqlik vergi artımı elan edəcək.

Xərclər tərəfində, hökumət inflyasiya təzyiqlərini azaltmaq üçün təxminən 5,5 milyard funt sterlinqlik enerji dəstəyi tədbirləri — yanacaq vergisinin dondurulması və elektrik vergisinin azaldılması da daxil olmaqla — təqdim edəcək. BofA Securities-in proqnozuna görə, bu tədbirlər 2027-ci il üçün inflyasiya səviyyəsini təxminən 20 baza punktu azaldacaq, ancaq Britaniya Mərkəzi Bankının noyabrda və gələn ilin fevralında faiz dərəcələrini bir dəfə artıracağı proqnozunu dəyişdirmir.

BofA Securities vurğulayır ki, Böyük Britaniyanın daha böyük fiskal problemləri gələcək üçün saxlanır — məsələn, qorunmayan sahələrin xərclərinin azaldılmasını geri çəkib-çəkilməmə, müdafiə xərclərini artırmaq və sosial xidmətlərin maliyyə çatışmazlığına cavab vermək kimi çətin qərarlar, hamısı növbəti parlament dövrünə qədər təxirə salınıb.

Yaponiya: Zaman qazanır, risk qalır

Yaponiya başqa bir yolu nümayiş etdirir: ultra-geniş monetar siyasət, uzun borc ortalama müddəti və daxili maliyyələşmə sayəsində Yaponiya yüksək borcun fiskal effektini gecikdirərək hiss etdirir, lakin riski aradan qaldırmır.

BofA Securities hesabatında qeyd olunur ki, Yaponiyada on illərlə borc yığılması ultrayumşaq pul şərtləri və əlverişli nominal artımla baş verib, uzun borc müddəti və daxili maliyyələşmə faiz artımının fiskal təsirlərini gecikdirə bilər, lakin aradan qaldırmır.

Yaponiya Mərkəzi Bankı neft qiymətləri təzyiqi ilə ardıcıl faiz artırdığına görə — BofA Securities proqnozlaşdırır ki, siyasət dərəcəsi hazırkı 1,25%-dən 2027-ci ilin sonuna 2,00%-ə qalxacaq — Yaponiya dövlət borc gəlirliliyi artıq 3%-i keçib, borc xidmət xərclərinin artma təzyiqi getdikcə hiss olunacaq.

Yeni bazarlar: Dərsləri aldılar, daha dayanıqlıdırlar

İnkişaf etmiş ölkələrin böhranı ilə müqayisədə, yeni bazarlar ümumilikdə daha dayanıqlı görünür.

Bloomberg-in iqtisadi araşdırma üzrə vitse-rəhbəri, yeni bazarlar üzrə iqtisadçı Adriana Dupita qeyd edir ki, “bir sıra yeni bazar son illərdə lazımi işləri görüb və bu bazar dəyişikliklərinə daha yaxşı iqtisadi durumda girir. Daha kiçik cari hesab defisiti və bol valyuta ehtiyatları IMF-dən yardım almağa ehtiyacı azaldır.”

Bu dayanıqlıq qismən otuz il əvvəlki Asiya maliyyə böhranının acı dərslərindən qaynaqlanır. 1997-ci ildə Tayland məzənnə sabitliyi siyasətindən imtina etməyə məcbur oldu, böhran sürətlə Malayziya, İndoneziya və Koreyaya yayıldı. Sonrakı illərdə hökumətlər maliyyə və bank tənzimləmə qaydalarını sərtləşdirib kifayət qədər maliyyə “yastığı” yığıblar.

Sinqapur prezidenti Tharman Shanmugaratnam sammitdən öncə keçirilən tədbirdə açıq bildirib ki, hazırda ən böyük fiskal təzyiqlə üzləşən, “dünyada sistem baxımından vacib iqtisadiyyatlardır” ,“IMF onları xilas edə bilməz”, lakin “çox ciddi tövsiyələri nəzərə alınmalıdır”.

Bununla belə, inkişaf etmiş ölkələrin borc problemi artıq buraxılış effektlərini göstərir: uzunmüddətli gəlirliliyin artması bəzi investorları yeni bazar istiqrazlarından çıxmağa vadar edib, Tayland kimi ölkələr qısamüddətli borc buraxılışına meyl göstərir. Dünya Bankının prezidenti Ajay Banga Bloomberg-ə bildirib ki, hazırda pul sıxıntısı yaşayan ölkələr yeni maliyyələşmə axtarmaqdansa, mövcud layihə kreditlərini optimallaşdırmağa üstünlük verir.

Siyasi risk: Yeni bazarlardan inkişaf etmiş ölkələrə keçir

Fiskal və maliyyə riskləri varlı ölkələrə yönəldikcə, siyasi risklər də həmin istiqamətə keçir.

Risk kəşfiyyatı şirkəti Verisk Maplecroft-un Jimena Blanco qeyd edir ki, onun hazırladığı sosial qarışıqlıq indeksinə əsasən, son iki ildə Avropada vəziyyət ən çox pisləşib, ABŞ və Kanada isə arxada gəlir. Fransada bu ay 265 min tələbə kütləvi protest aksiyasına çıxıb, hökumətdən müəllim çatışmazlığı və köhnəlmiş təhsil infrastrukturunun həllini tələb ediblər.

“İnflyasiya və borcun ödənilməsi hökumətə daha çox tələb qoyur,” Blanco qeyd edir, “vətəndaşlar eyni zamanda iki cəhətdən təzyiqlə üzləşir.”

IMF-in nəzarətçisi hesabatında göstərilir ki, ABŞ, Almaniya, Fransa və Böyük Britaniya kimi inkişaf etmiş ölkələr IMF-in fiskal tövsiyələrinin tam və ya əsas tətbiq səviyyəsini yalnız təxminən 15%-də göstərir. ABŞ-ın bu qurumdakı sabiq nümayəndəsi Doug Rediker etiraf edir ki, borc götürməyən ölkə üçün IMF-in təsiri “çox məhduddur”. Bu isə o deməkdir ki, siyasi maneələr və borc təzyiqləri birləşdikdə, inkişaf etmiş ölkələrin fiskal konsolidasiya yolu yeni bazarlardan daha çətin olacaq.